داروهای مشتق از پلاسما؛ گلوگاه پنهان امنیت دارویی ایران

وابستگی ارزی و وارداتی بخشی از فرآورده‌های مشتق از پلاسما، این داروهای حیاتی را به یکی از نقاط آسیب‌پذیر زنجیره تأمین دارویی ایران تبدیل کرده است؛ زنجیره‌ای که از تأمین ماده اولیه و ارز تا تولید، حمل‌ونقل و توزیع باید بدون وقفه ادامه یابد تا دارو در زمان نیاز به دست بیمار برسد. فرآورده‌های مشتق از پلاسما شامل آلبومین، ایمونوگلوبولین‌ها و فاکتورهای انعقادی هستند که در درمان طیف گسترده‌ای از بیماری‌های حاد و مزمن، نقص‌های ایمنی و اختلالات انعقادی نقش حیاتی دارند و هیچ جایگزین قابل اعتمادی برای بسیاری از آن‌ها وجود ندارد. بر اساس آمار ارائه‌شده در این گزارش، از حدود یک میلیارد دلار واردات محصولات نهایی دارویی، نزدیک به ۲۰۰ میلیون دلار به فرآورده‌های مشتق از پلاسما اختصاص دارد؛ یعنی حدود یک‌پنجم ارزش واردات داروی نهایی کشور. تمرکز مبادی تأمین در چند کشور اروپایی نیز این گروه دارویی را در برابر تحولات ارزی، محدودیت‌های تجاری و بحران‌های سیاسی آسیب‌پذیر کرده است. این وابستگی به شمار اندکی از تولیدکنندگان جهانی، ریسک زنجیره تأمین را به شکل شایان توجهی افزایش داده و هر ابهام در روابط بین‌المللی یا نوسان ارز می‌تواند مستقیماً به کمبود این داروهای حیاتی در بازار داخلی منجر شود. به گزارش فانا، راهکار واقع‌بینانه برای کاهش ریسک، حرکت هم‌زمان در دو مسیر است: افزایش ظرفیت پالایش و تولید داخلی در بلندمدت — ایران امکان تأمین پلاسمای ماده اولیه را در داخل دارد — و متنوع‌سازی مبادی واردات در کوتاه‌مدت؛ هرچند کیفیت محصول و تأیید نهادهای دارویی باید معیار اصلی انتخاب تأمین‌کننده باشد. بهره‌برداری کامل از ظرفیت داخلی برای جمع‌آوری و فرآوری پلاسما، علاوه بر کاهش وابستگی، امکان صادرات فرآورده‌ها و ایجاد ارزش افزوده را نیز فراهم می‌کند و می‌تواند به اقتصاد سلامت کشور کمک کند. کارشناسان همچنین بر ایجاد ذخیره استراتژیک برای این فرآورده‌های حیاتی و سازوکار ارزی ویژه تأکید دارند و خاطرنشان می‌کنند امنیت دارویی فراتر از خودکفایی است: کشوری که هم ظرفیت تولید داخلی داشته باشد، هم منابع وارداتی متنوع، هم ذخیره استراتژیک و هم امکان تأمین مالی در شرایط بحرانی، امنیت واقعی دارد. برنامه‌ریزی برای جمع‌آوری پایدار پلاسما از اهداکنندگان داوطلب، احداث و توسعه مراکز پالایش با فناوری روزآمد و سیاست‌گذاری ارزی شفاف و قابل پیش‌بینی، از پیش‌نیازهای تحقق امنیت در این حوزه است. علاوه بر این، انعقاد قراردادهای بلندمدت با چند تأمین‌کننده متنوع و ذخیره‌سازی حداقل سه‌ماهه از اقلام پرمصرف، می‌تواند از شوک‌های احتمالی جلوگیری کند. سیاست‌گذاران سلامت باید با نگاه راهبردی به این داروها به عنوان بخشی از زیرساخت‌های حیاتی نظام سلامت بنگرند؛ چراکه نبود به‌موقع آن‌ها در شرایط بحرانی می‌تواند مستقیماً زندگی هزاران بیمار را به خطر اندازد و کارکرد کل نظام درمانی کشور را تحت تأثیر قرار دهد.