جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ برای پژوهش مولکول‌های «آینه‌ای» و تأثیر آن بر داروسازی

آنری ب. کاگان (Henri B. Kagan) و کنسو سوآی (Kenso Soai) روز چهارشنبه جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۶ را برای کشف روش دستکاری مولکول‌های «تصویر آینه‌ای» دریافت کردند؛ یافته‌ای که راه تولید داروهای دقیق‌تر و ایمن‌تر را هموار کرده است. کاگان ۹۵ ساله از دانشگاه پاریس-سود فرانسه و سوآی ۷۶ ساله از دانشگاه علوم توکیو ژاپن این معما را حل کردند که چگونه برخی مولکول‌ها در جهان تصویر آینه‌ای یکدیگر هستند. این پدیده «کایرالیته» نامیده می‌شود و از واژه یونانی «دست» گرفته شده است؛ همان‌گونه که دست‌ها تصویر آینه‌ای هم هستند. اسیدهای آمینه، واحدهای سازنده پروتئین‌ها، از جمله مولکول‌های کایرال هستند و یک موجود زنده تنها می‌تواند یکی از دو شکل را داشته باشد. بیش از نیمی از داروهای بالینی کایرال هستند و بنابراین درک چگونگی این عدم‌تعادل میان دو مولکول آینه‌ای برای داروسازی اهمیت حیاتی دارد. به تعبیر کمیته نوبل، تصور کنید باید از یک دسته کلید نسخه‌برداری کنید، اما هم کلیدی که در قفل جا می‌رود و هم تصویر آینه‌ای آن ساخته می‌شود؛ تشخیص این دو بسیار دشوار است و خطر آن وجود دارد که کلید اشتباه را در قفل امتحان کنید. وقتی آن کلید یک دارو باشد، خطرها بسیار بیشتر است، زیرا گاه مولکول آینه‌ای کاری کاملاً متفاوت از آنچه در نظر بود انجام می‌دهد و گاه عوارض جانبی جدی ایجاد می‌کند. داروها به‌طور معمول به‌شکل مخلوط راسمی (racemate) با نسبت برابر دو مولکول فروخته می‌شدند و پیش از کاگان و سوآی عملاً راه دیگری وجود نداشت. این وضعیت با «کشف اثرهای غیرخطی و خودکاتالیزگری در سنتز نامتقارن آلی» تغییر کرد. کاگان در سال ۱۹۸۶ روشی برای هدایت واکنش‌های شیمیایی به سمت تولید بیشتر یکی از دو تصویر آینه‌ای یافت و هفده سال بعد سوآی آزمایشی طراحی کرد که تنها یکی از دو شکل را می‌ساخت و برای نخستین بار «از آغاز حیات» یک مولکول کایرال را از ترکیبی ناکایرال پدید آورد. پیتر سومفای، عضو کمیته نوبل شیمی، واکنش سوآی را «احتمالاً جالب‌ترین آزمایش در شیمی آلی» خواند.